MILAYO YA BODO YA KHOTHE DZA MULAYO 


BUGUPFARWA U YA NGA KHETHEKANYO YA 14 YA U PHUROMOTHA MULAYO WA TSWIKELELO YA MAFHUNGO WA 2000 (MULAYO WA VHU 2 WA 2000) 

1. MARANGAPHANḒA 

1.1 U ya nga khethekanyo 14 ya Mulayo wa u Phuromotha Tswikelelo ya Mafhungo, wa 2000 (Mulayo wa vhu 2 wa 2000, muofisi wa mafhungo wa dzangano ?a nnyi na nnyi u fanela u bveledza bugupfarwa ine ya vha na mafhungo o tiwaho nga nyambo dza tshiofisi dzi si ho fhasi ha tharu. 
1.2 Bodo ya Milayo ya Khothe dza Mulayo (Bodo), i wana maanḓa ayo kha Mulayo wa Bodo dza Milayo dza Khothe , wa 1985 (Mulayo wa vhu 107 wa 1985) (Mulayo). Bodo ndi dzangano ?a nnyi na nnyi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha phara ya (b)(ii) ya ṱhalutshedzo ya ?dzangano ?a nnyi na nnyi?, ndi uri tshiimiswa tshine tsha shumisa maanḓa a nnyi na nnyi kana u ita mushumo wa nnyi na nnyi u ya nga  mulayo. Zwenezwo, Bodo i langa tswikelelo kha rekhodo dzayo. 


2. TSHIVHUMBEO  NA MISHUMO YA BODO 

2.1 U thomiwa ha Bodo 

Bodo yo thomiwa nga khethekanyo ya 2 ya Mulayo. 


2.2 Tshivhumbeo tsha Bodo 


U ya nga khethekanyo ya 3 ya Mulayo, Bodo yo vhumbiwa nga miraḓo i tevhelaho yo tholiwaho nga Minisi?a wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa: 

(a) Muhaṱuli wa khothe ya mulayotewa, Khothe Khulwane ya Aphili kana Khothe Khulwane sa mudzulatshidulo. 
(b) Muhaṱuli kana muhaṱuli o nothaho wa Khothe ya Mulayotewa, Khothe Khulwane ya Aphili kana Khothe Khulwane sa Muthusa mudzulatshidulo. 
(c) Madzhisiṱaraṱa o  tholiwaho u ya nga khethekanyo ya 9(1)(a) ya Mulayo wa Khothe dza Madzhisiṱaraṱa, wa 1944 (Mulayo wa vhu 32 wa 1944). 
(d) Vhaadivokati vhavhili vhane vha kha ?i guda. 
(e) Vhoramilayo /vhaimeleli vhane vha kha ?i guda. 
(f) Lekitshara wa zwa mulayo yunivesithi kha Riphabuliki. 
(g) Muofisi wa Muhasho wa zwa Vhululamisi na Mveledziso ya Mulayotewa. 
(h) Vhathu vha sa fhiriho vhararu, vhane u ya nga Minisi?a wa zwa Vhulamukanyi, vha vha na nḓivho yo teaho malugana na u vha miraḓo ya Bodo. 
(i) Miṅwe miraḓo ine ya yelana na vhaadivokati na Vhoramilayo vhane vha kha ?i guda. 


2.3 Dzikomiti 


(a) Khethekanyo 5 i amba nga ha u thomiwa ha komiti ya Bodo. Hu na khethekanyo mbili: Komiti yo nangiwaho nga Bodo yo vhumbiwaho nga miraḓo ya Bodo fhedzi, na Komiti yo vhumbiwaho nga miraḓo ya Bodo na Vhathu, vho nangiwaho nga Minisi?a, vhane vha si vhe miraḓo ya bodo. Ndivho ya khethekanyo kana tshigwada tsha vhuvhili ndi u shumisa nḓivho ya vhathu vhane vha si vhe miraḓo ya Bodo na u vhona uri tshitshavha tshi a shela mulenzhe kha mishumo ya Bodo. 
(b) Komiti dza Bodo dzi ita mishumo ye dza ṋetshedzwa yone nga Bodo kana nga Minisi?a nahone vha tea u i ita u ya nga ndaela dze vha ṋetshedzwa nga Bodo. 
(c) Ho vhumbiwa komiti dzi tevhelaho: 
(i) Komiti ya Ndangulo 
(ii) Komiti ya Mitengo 
(iii) Komiti dza Khothe Khulwane 
(iv) Komiti dza Khothe dza Madzhisiṱaraṱa 
(v) Komiti ya Khothe dza Miṋa 
(vi) Komiti ya Milayo ya Kutshimbidzele kwa zwa Maswole a Maḓini 
(vii) Komiti ya u shandukisa vhulamukanyi ha vhadzulapo 
(viii) Komiti ya Thekhinolodzhi ya Mafhungo 


2.4 Maanḓa a Bodo 


(a) U ya nga khethekanyo 6 ya Mulayo, Bodo yo ṋewa maanḓa ho sedzwa vhukoni na u fana ha ndaulo ya vhulamukanyi kha Khothe Khulwane ya Aphili, Khothe Khulwane na khothe ṱhukhu, tshifhinga tshoṱhe, ha u sedzulusa milayo ya khothe, na u ya nga thendelo ya Minisi?a, u ita, u shandukisa kana u thutha milayo ya Khothe Khulwane ya Aphili, Dzikhothe Khulwane na dzikhothe ṱhukhu dzine dza laula ? 


(i) Kutshimbidzele kwa  mulandu khothe, hu tshi katelwa tshifhinga na nḓila ine aphili ya ?o itiwa ngayo; 

(ii) Tshivhumbeo, zwi re ngomu na tshumiso ya maitele; 

(iii) Kutshimbidzele kwa tshumelo kana maitele kana maṅwe maṅwalo, hu tshi katelwa kuvhudzisele kwa dzimbudziso; 

(iv) Kutshimbidzele malugana na maitele, hu tshi katelwa ndaela dza khothe na dziwaranthi; 

(v) Kutshimbidzele malugana na u rumela mafhungo kha referi u ya nga khethekanyo 19bis ya Mulayo wa Khothe Khulwane, wa 1959 (Mulayo wa vhu 59 wa 1959), na mbadelo ine ya badelwa referi onoyo; 

(vi) Ndingo dza khombe-khombe nga dokotela muthihi o ṅwaliswaho kana vhanzhi dzine dza itwa kha tshigwada tshifhio kana tshifhio kha kuitele hune tshinyalelo kana ndiliso  malugana na fuvhalo ?o itwaho kha muvhili zwa khou vhilwa nahone ane tshiimo tshawe tsha muvhili tsha sumbedza uri o tea u wana tshinyalelo kana ndiliso, hu tshi katelwa nḓila, tshifhinga, fhethu na vhuḓifhinduleli malugana na mutengo wa dzindingo, na u vhona tshigwada tshine ha khou lwiwa natsho tshi tshi wana maṅwalo a malugana na muvhigo wa dzindingo; 

(vii) ṱhoḓisiso malugana na tshiimo tsha muhumbulo wa muthu ufhio kana ufhio, mawanwa kana ndaela dzine dzi nga itwa kana dza ṋetshedzwa kha ṱhoḓisiso dzenedzo; 
(viii) U  tholiwa na u ṱanganedzwa ha dzikhomishinari u itela u wana vhuṱanzi na u linga kana u vhudzisa dziṱhanzi; 
(ix) Nḓila ine maṅwalo a itwa ngayo nnḓa ha Riphabuliki hu nga khwaṱhisedzwa u itela u a tendela u bviswa hao kana u shumiswa kha khothe ifhio kana ifhio kana u bveledzwa kana u isa mbilaelo kha ofisi ya nnyi na nnyi kha Riphabuliki; 
(x) U tholiwa na u ṱanganedzwa ha vhafhinduleli vho aniswaho 
(xi) Mishumo ya dzisherifi na vhaḓwe vhaofisi vha khothe; 
(xii) Dzimbadelo na mitengo , hu tshi katelwa na mbadelo dza tshumelo kana tshumiso ya maitele (nga nnḓa ha musi Muvhuso wo humbela uri dzisamanisi kana dziwaranthi zwi bvisiwe) kana musi vhathu vha tshi khou ṋewa ndaela dza u fhindula dzimbudziso; 
(xiii) Nḓila ya u kona u ḓivha uri hu ?o ṱoḓea tsireledzo nngafhani huṅwe fhethu hune i nga vha i tshi khou ṱoḓea na tshivhumbeo na nḓila ine tsireledzo ya ?o ṋewa ngayo; 
(xiv) Awara dza musi ofisi dza vhaṅwalisi na vhomabalane dza ?o vuliwa hu tshi khou itiwa zwa tshiofisi; 
(xv) Nḓila ya u rekhoda na u ṅwala fhasi vhuṱanzi na kutshimbidzele; 
(xvi) U ṱhogomelwa na u laṱwa ha dzirekhodo kana dziminetse dza vhuṱanzi na kutshimbidzele kha Khothe Khulwane ya Aphili na Dzikhothe Khulwane;\ 
(xvii) U tholiwa ha vhaasesi kha kutshimbidzele kwa dzikhothe ṱhukhu; 
(xviii) Mitengo ya dzimbadelo ine ya badeliswa nga Vhaadivokati, vhoramilayo  na vhoramilayo vha dzithendelano; 
(xix) Mithelo ya biḽi dza mitengo na u lifhelwa mbadelo dzenedzo 
(xx) Nga u angaredza mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga vha o tea kana a na thuso ane a tea u tiwa u itela uri a rumeliwe nga nḓila yo teaho na u tshimbidzwa ha mishumo ya Khothe Khulwane ya Aphili, Dzikhothe Khulwane na dzikhothe ṱhukhu kha kutshimbidzele kwa mulayo na kwa zwa vhugevhenga. 



(b) Maanḓa a u ita, u shandukisa na u thutha milayo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha phara ya (a) afho nṱha, a katela maanḓa a u ita, u shandukisa na u thutha milayo ? 

(i) u itela u shumisa zwo ṋetshedzwaho kha khethekanyo dza 2 na 3 dza Mulayo wa Vhuṱanzi ha Dzikhothe dza Nnḓa, wa 1962 (Mulayo wa vhu 80 wa 1962); na 

(ii) malugana na tshumiso ya Mulayo wa Ndangulo ya Maswole a Maḓini, wa 1983 (Mulayo wa vhu 105 wa 1983), une wa ta zwi tevhelaho: 


	      (aa) U tholiwa ha muthu ufhio kana u fhio kana dzangano u itela u sedzulusa dzimbadelo na mitengo, na nga nḓila ine mbadelo dzenedzo na mitengo yeneyo zwa ?o sedzuluswa ngayo; 

	      (bb) Vhukando vhune ha ?o dzhiiwa malugana na u thivhela u dovhololwa na u engedzea ha nyito; 

	       (cc) Nḓila ya u rumela mafhungo maṅwe na maṅwe a bvaho kha kutshimbidzele a malugana na mbilo dza zwa maḓini, na u tholiwa, mbadelo kana miholo na maanḓa a khothe. 



 ? Bodo i nga dovha hafhu ya eletshedza Minisi?a nga ha ndangulo ya masheleni ya dzikhothe ṱhukhu, ndaulo ya mbadelo dza milandu ya khothe na zwiṅwe zwe zwa rumelwa kha Bodo nga Minisi?a. 




2.5 Ofisi ya Vhaṅwaleli vha Bodo 


Kha mushumo wayo Bodo i thuswa nga vhaṅwaleli vha tshoṱhe vha tshiofisi vha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa. Vhashumi vha a sedzulusa na u ṱoḓisisa makumedzwa a u shandukiswa ha milayo, u bveledza maṅwalo a u shuma, u dzudzanya tshandukiso dza mvetamveto u itela u dzi rumela kha Bodo na dzikomiti dzayo, na u ṋetshedza thuso ya ndaulo kha Bodo. 




3. ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI 

3.1 Muofisi wa Mafhungo 


Bodo yo thola  Muṅwaleli wa Bodo, Mufumakadzi Vho ? E Steyn sa muofisi wa mafhungo wa Bodo. 




3.2 Aḓirese ya poso: 

          Muṅwaleli 

	   Rules Board for Courts of Law 

               Private Bag X 668 

	   PRETORIA 

               0001 


3.3 Aḓirese ya Tshiṱaraṱa: 
        18th Floor 

         Sanlam Centre 

         Cnr Andries and Schoeman 

         PRETORIA 




3.4 Zwiṅwe zwidodombedzwa zwa vhukwamani 

Luṱingo: (012) 3200493 

Fekisi: (012) 320 0494 

Emeili: Ensteyn@justice.gov.za 




3.5 Awara dza Mushumo: 

Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu 

07:30 u swika 12:15 na 13:00 u swika 16:30 




4. TSWIKELELO KHA REKHODO DZA BODO 


4.1 Rekhodo dza Bodo 

(a) Pholisi 
(b) Ndaulo nga u angaredza ya Bodo 
(c) Miraḓo ya Bodo, Dzikomiti na vhaṅwaleli 
(d) Dziadzhenda na dziminetse dza miṱangano ya Bodo 
(e) Dziadzhenda na dziminetse dza komiti dza bodo 
(f) Milayo ya dzikhothe 
(g) Ngeletshedzo ine ya ṋetshedzwa Minisi?a 
(h) Mivhigo ine ya ṋetshedzwa Minisi?a 
(i) Khasete dze khadzo ha rekhodiwa miṱangano ya Bodo 
(j) Maipfi kana mafhungo e a ambiwa miṱanganoni ya Bodo 
(k) Maṅwalo a u shuma na mafhungo kha khomphwutha 



4.2 Mafhungo e a bviselwa khagala nga u tou funa u ya nga khethekanyo 15 ya mulayo wa Tswikelelo ya mafhungo nga Nnyi na Nnyi: A hu na 

4.3 Kuitele kwa khumbelo: 

(a) Muhumbeli u ?o tendelwa u shumisa rekhodo dza Bodo arali a nga tevhedzela ṱhoḓea dza kuitele dza Mulayo wa Tswikelelo ya Mafhungo nga Nnyi na Nnyi na uri tswikelelo kha rekhodo dzenedzo a i hanelwi nga zwiitisi zwifhio kana zwifhio zwa u hanela zwo buliwaho kha Mulayo. 
(b) Muhumbeli u tea u shumisa Fomo ya A ya Milayo yo an?adziwaho kha Gurannda ya Muvhuso ya vhu 23119 ya Luhuhi 2002. Fomo dzi wanala kha muofisi wa mafhungo wa Bodo. 
(c) Arali muhumbeli a sa koni u vhala kana u ṅwala kana o holefhala, muhumbeli onoyo a nga ita khumbelo nga mulomo. Muofisi wa mafhungo wa Bodo u ?o dadza fomo ya muhumbeli onoyo a mu ḓea khophi musi a tshi fhedza. 


4.4 Tshelede ine ya badelwa 

Tshelede ine ya badelwa ndi yo tiwaho kana yo sumbedzwaho kha Milayo. Vha nga humbela zwidodombedzwa arali vha tshi zwi ?o?a. 

5. TSHUMELO DZINE DZA ṊETSHEDZWA NNYI NA NNYI NA URI TSHUMELO DZENEDZO DZI NGA SWIKELELWA HANI 


Vhunga zwo sumbedzwa afho nṱha, vhuḓifhinduleli ha Bodo ndi u shandukisa milayo ya Khothe Khulwane ya Aphili, Dzikhothe Khulwane na dzikhothe ṱhukhu (khothe dza madzhisiṱaraṱa). Tshumelo dzadzo a dzi ?etshedzwi thwii kha nnyi na nnyi, dzi ṋetshedzwa nga u ita uri sisi?eme ya vhulamukanyi i swikelelwe zwihulusa nga vhashumisi vhayo. Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi nga rumela makumedzwa  azwo malugana na u shandukiswa ha milayo kha Bodo uri a ṱanganedzwe. 




6. U SHELA MULENZHE HA NNYI NA NNYI KHA U BVELEDZA PHOLISI NA U SHUMISA MAANḒA KANA KUSHUMELE KWA MISHUMO NGA BODO 


6.1 Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi nga ita makumedzwa o khwaṱhisedzwaho malugana na u shandukiswa ha milayo ya khothe kha Bodo. 




6.2 Ayo makumedzwa a a ṱoḓisiswa hu tshi khou tevhedzelwa kuitele kwa nḓivhadzo na mahumbulwa, hune ha humbelwa vhasheli vha mulenzhe uri vha ṋetshedze mahumbulwa. 


6.3 Mafhungo eneo a rumelwa kha komiti dzo teaho dza Bodo uri dzi themendele nga murahu ha afho a rumelwa kha Bodo yoṱhe uri i a sedzuluse na u dzhia tsheo. Nnyi na nnyi kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwi kwameaho zwi a eletshedzwa nga ha tsheo ya Bodo. 


7. NḒILA DZI RE HONE MALUGANA NA NYITO KANA U KUNDWA U ITA ZWIṄWE ZWITHU NGA BODO 


Bodo a i na kuitele kwa nga ngomu kwa u aphila. Hu ?o tea u kwamiwa khothe arali tshigwada tshine tsha khou pomokwa tshi tshi ?o?a u aphila malugana na zwe Bodo ya ita kana u kundelwa ha Bodo u ita zwe ya vha yo fanela u zwi ita. Naho zwo ralo, a hu na tshine tsha thivhela tshigwada tshenetsho u humbela Bodo u sedzulusa tsheo yeneyo. 


8. MAṄWE MAFHUNGO ANE A NGA KHA ?I TIWA/RANDELWAHO 

Zwa zwino a hu na mafhungo maṅwe o randelwaho kana o tiwaho u ya nga khethekanyo ya 92 ane a tea u sumbedzwa afha. 



9. GAIDI YA NGA HA U SHUMISA MULAYO WA TSWIKELELO YA MAFHUNGO NGA NNYI NA NNYI 

U ya nga khethekanyo ya 10 ya Mulayo wa Tswikelelo ya mafhungo nga Nnyi na Nnyi, Khomishini ya Pfanelo dza vhuthu i tea u bveledza gaidi nga luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi ine ya vha na mafhungo eneo, nga nḓila i pfeseseaho ine i nga ?o?iwa nga muthu ane a ?o?a u shumisa pfanelo iṅwe na iṅwe yo sumbedzwaho kha Mulayo. Mbudziso dzi nga rumelwa kha: 



PAIA Unit 

Research and Documentation Department 

Private Bag X2700 

Houghton 

2041 


Luṱingo: (011) 484  8300 

Fekisi: (011) 484 1360 

Webusaithi: www.sahr.org.za 

Emei?i: PAIA@sahr.org.za 














	 



	 










